BÂNG KHUÂNG

CÁM ƠN CÁC BẠN ĐÃ GHÉ THĂM, ĐỌC VÀ GHI CẢM NHẬN. CHÚC CÁC BẠN NĂM MỚI BÍNH NGỌ 2026 THÂN TÂM LUÔN AN LẠC

Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

"PHÙNG PHẬT SÁT PHẬT", MỘT TRONG NHỮNG CÔNG ÁN THIỀN NỔI TIẾNG - Bài viết của Vương Trung Hiếu


         Ảnh: Bồ-đề-đạt-ma (bản in khắc gỗ theo thể loại nghệ thuật Ukiyo-e của Tsukioka Yoshitoshi, 1887.

Một người bạn đưa lên FB bài viết của Phạm Công Thiện trao đổi với nhà thơ Nguyên Sa, trong đó có đoạn:

“Tôi khinh bỉ tất cả các Thiền sư” chỉ là cách nói theo điệu Thiền sư “Phùng Phật sát Phật” (Gặp Phật thì giết Phật), chắc ông không hề biết rằng mấy Thiền sư gọi tổ sư Bồ Đề Đạt Ma là “tên rợ mắt xanh” (bích nhãn hồ), cái lối nói “ngạo mạn”, và “du côn” ấy nằm trong truyền thống ngôn ngữ Thiền tông, giống như cách nói “vô lễ” khác mà mấy Thiền sư nói với đức Phật; tôi không phải là một thiền sư, cho nên tôi không dám bắt chước Thiền sư Vân Môn gọi Phật là “đồ chùi cứt khô” (càn thỉ khuyết). Muốn hiểu được nghĩa sâu thẳm của những lời nói “thô tục” trên thì phải có tâm hồn bốc cháy với Lửa Tam Muội và mới đi vào được tinh thần “Thập Bát Không” của Bát Nhã”
(Tạp chí Tư Tưởng, Bộ Mới, năm thứ ba, số 2, 20/4/1970, tr. 123-127).

Một người bạn khác hỏi tôi  vì sao lại “Phùng Phật sát Phật” (Gặp Phật thì giết Phật), vì sao gọi Bồ Đề Đạt Ma là “tên rợ mắt xanh” (bích nhãn hồ) và gọi Phật là “đồ chùi cứt khô” (càn thỉ khuyết). Liệu có phải “lối nói “ngạo mạn”, và “du côn” ấy nằm trong “truyền thống ngôn ngữ Thiền tông” như Phạm Công Thiện (PCT) nhận xét?

Xin thưa, những thí dụ mà PCT đưa ra là những công án Thiền nổi tiếng, khá phổ biến. Sở dĩ người đọc cảm thấy có ấn tượng hay bị sốc vì chúng được tập hợp lại theo cách của PCT. Nếu đã từng biết qua những công án này thì ta thấy mọi việc bình thường như bình minh vào buổi sáng hay hoàng hôn lúc chiều tà.
 
- “Phùng Phật sát Phật” là câu trích từ Lâm Tế ngữ lục thuộc bộ Đại Tạng kinh, viết đầy đủ là

“ 逢 佛 殺 佛。 逢 祖 殺 祖。 逢 羅 漢 殺 羅 漢。 逢 父 母 殺 父 母。 逢 親 眷 殺 親 眷。 始 得 解 脱”。

(Phùng phật sát Phật. Phùng tổ sát tổ. Phùng La hán sát La hán. Phùng phụ mẫu sát phụ mẫu. Phùng thân quyến sát thân quyến. Thủy đắc giải thoát).

Nghĩa là “Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ, gặp La hán giết La hán, gặp cha mẹ giết cha mẹ, gặp họ hàng giết họ hàng thì mới được giải thoát”.
 
Việc giải thích đoạn trên sẽ khá dài dòng, ở đây xin nói gọn về “Phùng Phật sát Phật”.
Phật có nghĩa là Giác, vô hình tướng, không màu sắc và không thể cân đo được, do đó không thể nhìn thấy Phật, và như thế thì làm sao giết được Phật? Phật chính là trạng thái an lạc của người giác ngộ, không còn cảm thấy lo sợ, mọi khổ não sầu bi đều tan biến. Cái mà chúng ta gọi là tượng Phật chỉ là tướng cốt của Phật (huyễn Phật). Chính lòng từ bi, trí huệ của người đã giác ngộ mới là cứu cánh, một khi không còn thấy Phật là cứu cánh thì mới đạt tới cảnh giới giải thoát hoàn toàn.
 
- Có lẽ không nên gọi Bồ- đề- đạt-ma là “tên rợ mắt xanh” (bích nhãn hồ)”, cho dù chữ “hồ” 胡 có nghĩa là  “rợ Hồ”, một cách gọi giống dân thời xưa ở phương bắc và tây Trung  Quốc, thí dụ câu: “Ngũ Hồ loạn Hoa” (五胡亂華), nghĩa là “năm giống Hồ làm loạn Trung Hoa”; tuy nhiên, đây còn là từ chỉ chung người Hồ (người Trung Á và Ấn Độ) theo cách gọi của Trung Quốc. 
Ban đầu, từ này dùng để chỉ vị tăng ở các nước Tây vực, nguyên văn của câu này là “Bích nhãn Hồ tăng” (碧眼胡僧), về sau rút gọn lại thành “Bích nhãn Hồ” để chỉ  Tổ Bồ- đề- đạt- ma, tức vị sơ Tổ Thiền tông có đôi mắt màu xanh, còn gọi là vị Hồ tăng mắt xanh. 
PCT đã cố tình dịch như thế nhằm gây sốc cho người đọc, khiến công án này trở nên… “du côn” theo cách dùng từ của ông ấy. Nhìn chung, danh xưng tương ứng với Bồ-đề-đạt-ma trong những ngôn ngữ khác không hề liên quan với cách dịch “tên rợ” của PCT.
Td: बोधिधर्म (bodhidharma) trong tiếng Sanskrit; போதிதர்மன் trong tiếng Tamil; ബോധിധർമ (tiếng Malayalam); భోధిధర్మా(tiếng Telugu); بودیدارما; (tiếng Persia) hay พระโพธิธรรม (tiếng Thái Lan)…
 
- Cách gọi “càn thỉ khuyết” (“đồ chùi cứt khô”) thì chưa chính xác, viết đúng phải là “quyết” chứ không phải “khuyết”, bởi vì nguyên văn của cụm từ này là “càn thỉ quyết” (乾 屎 橛), nghĩa là “que cứt khô” hay “que chùi phân”.
 
“Càn thỉ quyết” là cơ ngữ của Vân Môn Văn Yển (864-949), một vị thiền sư Trung quốc lỗi lạc, sáng lập Vân Môn tông, sống vào cuối đời Đường – đầu đời Ngũ Đại. Công án nổi tiếng này nằm trong bộ Ngũ Đăng Hội Nguyên (quyển 15) như sau:
“問:如 何 是 佛? 師 曰: 乾 屎 橛”(vấn: như hà thị Phật? Sư viết: càn thỉ quyết).
Nghĩa là “tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Que cứt khô”.
 
Đối với những công án như PCT nêu trên, có lẽ chỉ cần kết luận bằng lời nói của Hiền Công Đại Hoà thượng là đủ: “Việc này không thể dùng ý để hiểu, cần phải ra sức tham thiền thì mới khế ngộ”. (nguyên văn: 此 事 不 可 以 意 解、須 力 參 乃 契)。

                                                                            Vương Trung Hiếu                                                                                          (9/2018)
* 
Nguồn: 
https://www.facebook.com/profile.php?id=100025332923517

Không có nhận xét nào: