BẤT KHẢ TƯ NGHỊ (不可思議)

 Chân trời hiện tượng của hố đen là vật tự thể bất khả tri.

 

“Bất khả tư nghị” hay còn có cách đọc khác là  “Bất khả tư nghì”.  Đây là một từ trước đây, khi đọc sách văn học hoặc sách triết học, chúng tôi hay gặp. Hôm nay, chúng tôi tiện tay tra Google (có dùng AI), thì Google trả lời khá rõ ràng và đầy đủ.

 

Trong Phật giáo Hán truyền, “Bất khả tư nghị” có hai nguồn gốc và ý nghĩa:

1. Những điều kỳ lạ, hiếm có, tuyệt diệu, những kỳ tích mà người bình thường không thể ngờ tới.

Tiếng Phạn: आश्चर्य (āścarya).

Tiếng Pali: acchariya.

 

Cũng được gọi là 不思議 (bất tư nghị), 摩诃不思议 (Ma-ha bất tư nghị), 摩诃不可思议 (Ma-ha bất khả tư nghị), 稀有 (hy hữu).

Có thể dùng để chỉ trí tuệ và thần thông của Phật.

Ngoài ra, 不可思议 còn là tên gọi của một đơn vị số học.

-> Có thể nói “Bất khả tư nghị” là thành ngữ thể hiện sự hiếm có, kỳ tích, huyền diệu như thần thông của Phật.

 

Bên cạnh đó “bất khả tư nghị” còn là 1 đơn vị số đếm, tầng thứ trong đạo Phật

 

Đơn vị ------------------------Hán Việt-----------------Giá trị

极-------------------------------Cực-------------------\(10^{48}\)

恒河沙------------------------Hằng hà sa-------------\(10^{52}\)

阿僧祇------------------------A-tăng-kỳ--------------\(10^{56}\)

那由他------------------------Na-do-tha--------------\(10^{60}\)

不可思议--------------------Bất khả tư nghị-----------\(10^{64}\)

无量---------------------------Vô lượng----------------\(10^{68}\)

 

-> Bất khả tư nghị là 1 đơn vị chỉ kém khái niệm “vô” của Phật giáo, hơn cả khái niệm “cực”

  

Bất khả tư nghị hoàn toàn có thể đứng riêng về ngữ nghĩa, khác hẳn và cao hơn những cụm từ “không thể tin được”, “không thể tưởng tượng”, “không ai nghĩ tới”, do nó có hệ thống pháp luận và nguồn gốc rõ ràng.

  

Wikipedia  và một số trang mạng cho biết:

Bất khả tư nghị hay không thể nghĩ bàn (zh. bùkěsīyì, 不可思議, sa. acintya, pi. acinteyya, ja. fukashigi), nghĩa là "không thể nào suy nghĩ bàn luận ra được", vượt ngoài lý luận; câu này dùng để tả cái tuyệt đối, chỉ có ai đạt giác ngộ mới biết. Cũng gọi ngắn là không nghĩ bàn (不思議, bất tư nghị). Không thể nghĩ bàn có thể hiểu là những hiện tượng siêu hình, những kinh nghiệm cá nhân không thể dùng ngôn ngữ thông thường để diễn tả được

  

Nghĩa là không thể nào suy nghĩ bàn luận ra được, vượt ngoài lí luận; câu này dùng để tả cái Tuyệt đối, chỉ có ai đạt Giác ngộ mới biết. Phật Thích-ca khuyên: Có bốn hiện tượng “bất khả tư nghị” 不可思議, này tỉ-khâu, bốn trường hợp mà người ta không nên suy ngẫm, đó là: năng lực của một vị Phật, Ðịnh lực, nghiệp lực và suy ngẫm, tìm hiểu thế giới (Tăng nhất bộ kinh, IV. 77)

 

Bất khả tư nghị không có gì bí ẩn, sâu kín, hay khó hiểu cả. Nó đơn giản chỉ là không phải sản phẩm của bộ não. Tất cả những gì con người nhận thức và diễn tả, như vũ trụ vạn vật, Thượng Đế, Phật, Chúa, tư tưởng, tình cảm…đều là sản phẩm của bộ não và đều là vọng tưởng, nghĩa là lấy tưởng tượng của bộ não hoặc tưởng tượng của cái tôi phóng hiện vào không gian 3 chiều và kéo dài trong thời gian thành thời không (space-time) 4 chiều.

Cho nên toàn bộ thế gian của con người đều là sản phẩm của bộ não.

 

Một nhà triết học của Đức thế kỷ 18 là Immanuel Kant cho rằng : 

 

“Người ta không nhận thức được vật tự thể (Ding an sich), mà chỉ nhận thức được sự trình hiện (Erscheinung) của nó. Sự trình hiện này được hình thành bởi con người trong vai một chủ thể, bởi giác tính thuần túy (reiner Verstand). Từ đó Kant lập ra thuyết Bất khả tri. Bất khả tri cũng chính là Bất khả tư nghị, muốn nói là con người không thể nhận thức được chân lý, bởi vì cái mà bộ não nhận thức được chỉ là trình hiện, là ảo hóa không phải chân lý”. 

Phật giáo gọi là Phật hay Tánh Giác hoặc Tánh Không. Nó vô sinh, vô thủy vô chung, vô hình, vô thể. Nó đã sẵn có trước khi không gian và thời gian và vật chất được tạo ra, nó không phải là tưởng tượng của bộ não. Vậy trước Big Bang nó cũng đã có sẵn rồi. 

Vì nó không qua bộ não nên bộ não không thể nhận biết được nó, do đó nói là bất khả tư nghị hay bất khả tri. Mà hễ khi nó qua bộ não thì sẽ biến thành trình hiện và không còn là vật tự thể hay nguyên thể nữa. Vì nó không phải là sản phẩm của bộ não nên nó là tuyệt đối, là bất nhị, không có sự đối đãi của chủ thể và đối tượng. Nó không có cặp phạm trù mâu thuẫn, nghĩa là không thiện không ác, không đúng không sai, không hiện hữu cũng không phải không tồn tại. 

                                                                                 
                                                                             La Thuỵ sưu tầm