HUẾ, XỨ CỦA MẮM TÔM CHUA VÀ HẾN – Bài viết của Trần Hòa

Tối qua rảnh rỗi, tôi thức khuya coi hết tập 2 của chương trình ‘Quán Nhà Ha Ha’ phát sóng mỗi tối thứ Bảy hằng tuần trên YouTube. Vì Hàn Quốc trước Việt Nam 2 tiếng nên tôi phải thức khuya để coi cho hết.
 
Tổng kết những ấn tượng của tôi về chặng đường ở Huế này là ly chè ở chợ quê có giá 5000 đồng (chưa tới 20 cent Mỹ); O chủ nhà tự làm mắm tôm chua rất độc đáo, và những phương ngữ rất Huế mà dàn nghệ sĩ miền Nam và miền Bắc nghe qua không hiểu được.
 
Kỉ niệm xưa ùa về.
 
Thập niên 80, thời Bao Cấp, và đầu thập niên 90, mỗi lần có bà Mụ ở Huế vào Quảng Nam chơi là chúng tôi có bưởi Thanh Trà, bánh xu xuê (phu thê) và lâu lâu có thêm mắm tôm chua.
 
Bà Mụ là em ruột của Mệ tôi, tức bà Ngoại tôi. Mệ tôi quê ở làng Hiền Lương, còn gọi là Làng Rèn. Làng Hiền Lương nổi tiếng trong thơ ca không phải bởi vì nó gần Vĩ Tuyến 17, mà là vì nó có một vị quan Thượng Thư rất nổi tiếng là Trương Như Cương. Ngài Trương Như Cương vốn là nhạc phụ của vua Khải Định, nhưng Khải Định không hề đụng tới vị hoàng hậu, con của ngài Thượng Thư cũng như các vị phi tần  khác. Khải Định thích ăn mặc thời trang, thời đó gọi là diêm dúa, nửa Tây nửa Ta, có nghi án đồng tính. Sau này có nàng cung nữ mang bầu, sanh ra vua Bảo Đại, từ đó chấm dứt nỗi sợ tuyệt tự của hoàng gia Huế.
 
Vị Hoàng hậu họ Trương nghe nói sau này về tu ở chùa.
 
Đó là huyền thoại về ngài Trương Như Cương và làng Hiền Lương. Chồng của Mụ tôi là con cháu của cụ Trương Như Cương nên rất quý phái, trong nhà có một cái tủ kiếng đựng những thứ đắt tiền của cung đình, cũng như đồ cổ.
 
Đó là ấn tượng của tôi về gia đình của Mụ ở Huế. Mỗi lần theo ba mẹ tôi về làng ở huyện Phong Điền là tôi có dịp ngủ lại nhà của Mụ. Ấn tượng còn mãi tới bây giờ là bữa cơm tối nhà Mụ, dù trong thời Bao Cấp luôn ê hề thịt gà, thịt vịt, nem chả và phần tráng miệng. Đó là những bữa cơm thực sự là sơn hào hải vị lúc đó. Ôn của tôi sống một cuộc đời rất sang chảnh nhờ bà Mụ buôn bán giỏi, ở ngay bến xe Lê Độ gần cầu Phú Xuân.
 
Và đó là Huế trong kí ức của tôi. Tết vừa rồi tôi về thăm làng của ba tôi. Kí ức của đám tang mệ tôi lại trở về. Mệ tôi làm dâu ở làng Kế Môn, tức là làng vàng hay làng kim hoàn. Mẹ tôi lúc cuối đời luôn nhắc tới ông nội của mẹ là Lãnh Binh Đề Đốc Hoàng Công Hà với niềm tự hào vô biên. Mệ tôi làm dâu nhà quan được 1 thời gian thì ông gia ra Bắc làm quan rồi lấy thêm bà nhỏ người Bắc. Là dâu cả nên Mệ tôi lo cho cả gia đình chồng cùng mấy đứa em đưa ở làng Hiền Lương qua. Những người em trai của Mệ tôi người tầm vóc, ai cũng cao hơn 1 mét 75. Họ tiếp tục nghề rèn truyền thống ở làng Hiền Lương nơi làng Kế Môn.
 
Mệ tôi và 2 người em gái đều cao gần 1 mét 70. Mẹ tôi cũng vậy. Đó là chiều cao khó thấy ở phụ nữ Việt đầu thế kỷ 20.
 
Coi video của chương trình Gia Đình Ha Ha, bao nhiêu câu chữ xứ Huế đều tìm về. Anh em tôi chẳng ai nói tiếng Huế, riêng tôi thì nếu không tự giới thiệu là người Huế 100% thì chắc không có tới 1% đoán ra.
 
Tết vừa rồi tôi có về làng của ba tôi để thắp hương bên nội. Vì đi về trong ngày nên tôi không có thời gian qua làng Kế Môn bên ngoại thắp nhang. Ấn tượng của tôi về khu nghĩa trang là thời gian như ngừng trôi. Đường ra mộ vẫn khó đi. Đó là cái độông cát lớn không có lối đi. Tôi đi với 2 ông anh họ tuổi ngoài 70 mà 2 ổng cũng đi lạc hết nửa tiếng đồng hồ.
 
Làng quê ở Huế vẫn nghèo. Khí hậu ở đây khắc nghiệt quá. Mùa Đông thì mưa dầm thúi đất, mùa hè thì nắng cháy da người. Ở xứ này mà không giỏi thơ ca và câu chữ mới lạ.
 
Xưa nay nhà thơ hay nhạc sĩ vốn nghèo. Vì nghèo nên trí tưởng tượng mới bay bổng. Vì nghèo nên mới bị phụ tình, mới bị thất tình này nọ, mới viết lên câu ca tiếng nhạc tuyệt vời được. Chớ sung sướng ăn no ngủ kỹ quá thì khó làm văn nghệ sĩ xuất sắc được.
 
Ông bà chủ nhà trong chương trình có căn nhà 3 gian xinh xắn, chỉnh chu, có ngôi vườn kiểu ‘Vườn ai mướt quá xanh như ngọc’ của Hàn Mạc Tử.
 
Dàn nghệ sĩ của chương trình được chọn lọc tinh tế và có chủ ý. Một Jun Phạm khéo léo trong giao tiếp với người lớn, khéo tay làm bếp; Một Duy Khánh hậu đậu vô tri tấu hài nhẹ; Một Bùi Công Nam người Tây Nguyên gốc Quảng Nam hồn nhiên và hiểu cuộc sống nghèo khó của miền Trung; Một Ngọc Thanh Tâm vóc dáng tiểu thư Sài Gòn nhưng mộc mạc dễ gần; Một Rhymastic Vũ Đức Thiện có nét gia trưởng miền Bắc có kiến thức và khéo tay.
 
Đây là show truyền hình thực tế có chủ đích phát triển du lịch và ẩm thực địa phương. Nó bắt đầu từ Huế, cố đô của nhà Nguyễn. Rất đáng xem.
 
Từ lâu, Huế được gắn với danh hiệu xứ Thần Kinh. Tôi ngại nói chữ ‘Thần Kinh’ này vì sợ hiểu lầm, và tôi cũng tránh dùng chữ dân tộc Kinh, mà chỉ nói dân tộc Việt.
 
Với tôi, Huế là xứ của mắm tôm chua và hến xúc bánh tráng, món ăn mà các anh chị tôi vẫn làm cho tới hôm nay.
                                                                                    25/10/2026
                                                                                      Trần Hoà