CHỮ “QUÝ” (貴) - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Quý, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

Quý, chữ Hán viết 貴, là chữ thứ hai trong Ngũ phúc. Thật ra thứ tự ấy không phải ngẫu nhiên. Khi đời sống đã đủ đầy về vật chất, con người bắt đầu để ý đến những giá trị trong cách người xưa nhìn đời, và vì mối quan tâm ấy nên Quý mới xuất hiện sau Phúc.
Theo sách Thuyết Văn Giải Tự, Quý có nghĩa là vật không bị coi rẻ. Chữ này cấu tạo từ bộ Bối 貝, được xác lập khái niệm từ sự đối lập với Tiện 賤, tức cái bị coi rẻ, xem thường.

Từ đây, Quý bắt đầu phát triển thành nhiều lớp nghĩa trong cổ văn. Đầu tiên, Quý mang nghĩa giá cao, dùng cho những thứ có giá trị lớn, đối lập với rẻ, sau mở rộng sang nghĩa địa vị cao, người có thân phận và vai vế trong xã hội. Đồng thời chữ này còn chỉ phẩm chất cao quý, khí chất đáng kính, những gì khiến con người tự nhiên nể trọng, nhờ đó cũng trở thành cách xưng hô tôn kính với người khác.
 
Khi đi vào tiếng Việt, Quý thường gặp trong nhiều tổ hợp từ quen thuộc như quý giá, cao quý, trân quý, quý tộc, quyền quý, phú quý, quý nhân, quý trọng,… Những cách dùng này cho thấy Quý vốn gắn với vị thế và giá trị nhân cách trong cái nhìn của cộng đồng, chính vì vậy mới có ranh giới phân biệt ngầm giữa Phú và Quý, dù người xưa thường đặt “Phú Quý” cạnh nhau.
 
Trong hệ thống ngũ phúc, Quý đứng sau Phú và đứng trước Thọ, Khang, Ninh. Khi của cải đi kèm thân phận và sự kính trọng, phúc có được mới bắt đầu chuyển từ vật chất hiện hữu sang địa hạt của giá trị xã hội, âu cũng là nguyên do mà Quý trong ngũ phúc được xem là phúc của vị thế làm người.
 
Dẫu vậy, như Khổng Tử từng giảng: “Phú dữ Quý, thị nhân chi sở dục dã; bất dĩ kỳ đạo đắc chi, bất xử dã”, tức Phú và Quý vốn là điều con người mong muốn, nhưng nếu không đạt được nó bằng con đường chính đáng, thì người quân tử cũng không nhận nó vậy.
 

“Chữ rằng: Phú quý giai do mệnh,

Gặp được bao nhiêu, hay bấy nhiêu.”

                     (Nguyễn Bỉnh Khiêm)

 

“Vinh hoa nhiều thấy khách đăm chiêu,

Bần tiện ai là kẻ trọng yêu.

Của đến nước xa nên quý giá,

Người lìa quê cũ lấy làm xiêu.”

                                  (Nguyễn Trãi (?))

 

“Người ấy xuân già chê gối lẻ

Nên càng nôn nả chuyện sang sông

Đò ngang bến dọc tha hồ đấy

Quý hoá gì đâu một chữ đồng!”

                          (Nguyễn Bính)

 

“Bao bà cụ từ tâm như mẹ

Yêu quý con như đẻ con ra

Cho con nào áo nào quà

Cho củi con sưởi, cho nhà con ngơi.”

                                          (Tố Hữu)

 
                                                                 Bài viết của Khánh Ly
                                                           Theo Tri thư đạt lễ - 知書達禮