NHÀ VĂN NGUYỄN THỊ VINH, “CON SỐ MỘT SÂU NẶNG” ĐỐI VỚI NHÀ VĂN NHẤT LINH – Trịnh Anh Khôi

Trong bài này, tôi chỉ xin đề cập đến người phụ nữ đã nhắc, là nhà văn Nguyễn Thị Vinh. Bà là một người giỏi, đúng; bà có văn tài, đúng nốt, nhưng mối quan hệ và sự góp mặt của bà trong Tự Lực Văn Đoàn đã dấy lên theo năm tháng một câu hỏi: Có phải trong bà là mang tới “ba trong một bóng dáng”, vừa là bạn văn, vừa là người tình, mà cũng là đồng chí của vị chủ soái văn đoàn ấy, là nhà văn Nhất Linh?
 

Nhà văn Nguyễn Thị Vinh ngồi giữa nhà văn Nhật Tiến (Bên tay phải bà) và nhà văn Sơn Nam. Người ngồi phía xa là nhà báo Phạm Việt Tuyền, chủ nhiệm báo Tự Do. Tất cả đang là giám khảo cho một cuộc thi Văn chương của Hội Văn bút Việt Nam trước 1975.

Lúc đó gia đình tôi (TAK) còn ở ngôi nhà số 287/8 Phan Đình Phùng, Sài Gòn. Một buổi chiều 1968, một đôi vợ chồng chở nhau trên chiếc Lambretta đến gặp bố tôi. Người phụ nữ ấy tóc ngắn, đã hơn 40 nhưng vẫn rất đẹp mà lần đầu tôi nhìn thấy, còn chồng bà là họa sĩ Nguyễn Hữu Nhật; nếu làm thơ, thì là thi sĩ Động Đình Hồ.
... Tôi thấy ông Nhật đến nhà đã mấy lần, và biết ông chơi với bố tôi đủ thân thiết để khi bố tôi in quyển sách thứ ba, là truyện dài Ngục Tối Của Lòng Mình, thì ông đã vẽ bìa cho nó.
 
Nhưng trong bài này, tôi chỉ xin đề cập đến người phụ nữ đã nhắc, là nhà văn Nguyễn Thị Vinh. Bà là một người giỏi, đúng; bà có văn tài, đúng nốt, nhưng mối quan hệ và sự góp mặt của bà trong Tự Lực Văn Đoàn đã dấy lên theo năm tháng một câu hỏi: Có phải trong bà là mang tới “ba trong một bóng dáng”, vừa là bạn văn, vừa là người tình, mà cũng là đồng chí của vị chủ soái văn đoàn ấy, là nhà văn Nhất Linh?
 

Nhà văn Nguyễn Thị Vinh

Nhà phê bình Nguyễn Văn Lục, người chính là “thủ phạm” nhiều vụ gây náo loạn văn đàn Việt Nam trước 1975, trong đó có cuộc chiến tranh lạnh giữa 2 nhà văn Mai Thảo và Thế Nguyên từng viết: “Có rất nhiều người đàn bà trong Tự Lực Văn Đoàn (TLVĐ) mà theo tôi, không có họ thì không có Nhất Linh, Thạch Lam, Duy Lam, Thế Uyên (Không phải Thế Nguyên của Hồi Chuông Tắt Lửa - TAK). Họ tưởng chừng như không liên quan gì đến văn học, vậy mà không có họ, thì có thể nói khó có TLVĐ. Bà mẹ Nhất Linh, bà vợ Nhất Linh, hay bà Nguyễn Thị Thế, em ruột Nhất Linh. Như lời chính bà Nguyễn Thị Thế viết về mẹ ruột mình: “… Một mình mẹ tôi buôn bán phụng dưỡng mẹ chồng và nuôi đàn con ăn học thành tài, giá như người khác, các anh tôi chỉ có đi làm thợ hay đi làm thuê thôi”
(Hồi Ký Về Gia Đình Nguyễn Tường - Nguyễn Thị Thế, trang 132).
 
Riêng Nhất Linh và vợ ông, họ khác nhau về đủ thứ. Quanh năm ngày tháng, Nhất Linh bỏ đi; lúc ở bên Tàu, lúc ở Đà Lạt - Vậy mà cái bóng của bà Nhất Linh vẫn phủ lên đời ông. Bà Nhất Linh trả lời như sau về gia đình của bà: “Tôi lấy nhà tôi là do cha mẹ mối manh, dạm hỏi và cưới xin linh đình. Khi tôi về nhà chồng rồi, thì chỉ biết lo buôn bán để gánh vác giang sơn nhà chồng, làm gì có thời giờ đọc sách, đọc báo ạ? Với lại, sách báo là việc của đàn ông, đàn bà mình ngó vào làm gì?”
(Trích bài viết của Anh Thơ về Nhất Linh - Nhất Linh (Nhiều tác giả) trang 107).
 
Trong truyện ngắn Người Quay Tơ, phải chăng nhân vật nữ “người quay tơ” là hiện thân của bà Phạm Thị Nguyên (Vợ Nhất Linh) và “ông Tú” phải chăng chính là Nhất Linh? Rồi còn lá thư tuyệt mệnh ông để lại cho bà trước khi tự tử: “Mình, mối tình của đôi ta đẹp đẽ lắm rồi. Mình không còn muốn gì hơn nữa”. Di chúc cho vợ mà ông nhắc đến “mối tình của đôi ta”, thay vì nói tới “tình nghĩa vợ chồng”, kể là đẹp và trọn vẹn.
 
Chính nhà văn Duy Lam sau này theo nghiệp, cũng là do ý muốn người mẹ. Bà Thế chỉ mong sau này con trai bà trở thành nhà văn, như những người của dòng họ Nguyễn Tường. Và giấc mơ của người mẹ ấy đã thành hiện thực. Nhưng còn những người đàn bà khác trong văn chương TLVĐ, trong truyện và đời sống? Trong văn chương Nhất Linh, thấy đã mê một thiếu nữ mà ông đặt tên là “cô áo trắng”. Cô áo trắng ấy trong đời sống sau này - Theo Huy Cận tiết lộ (Lời Nguyễn Văn Lục - TAK chú thích) - chính là nhân vật Thu trong tiểu thuyết Bướm Trắng. Còn trong đời thường, đó là trường hợp Nguyễn Thị Vinh. Bà Vinh đã từng sống bên cạnh Nhất Linh, khi ở bên Tàu  - Với tư cách là đồng chí, bạn văn, người tình - hay là tất cả những thứ ấy cộng lại?”.
 
Bố tôi (TAK) từng kể, khoảng thập niên 1960, có một quyển tiểu thuyết mà nhà văn Thế Phong đã mượn một số chi tiết trong đời sống riêng tư của nữ văn sĩ Nguyễn Thị Vinh, viết thành Truyện Của Người Tình Phụ. Ban đầu in ronéo (Đại Nam Văn Hiến xuất bản, 1963), sau cho đăng dở dang trên một tập san quân đội tại Vũng Tàu. Năm 1964, vẫn Đại Nam Văn Hiến in thành sách (Bìa là ảnh của Nguyễn Cao Đàm). Riêng Nguyễn Thị Vinh, trong trường hợp nào bà quen biết, rồi trở thành người của nhóm TLVĐ, tôi (Nguyễn Văn Lục) chưa liên lạc trực tiếp được với bà để hiểu rõ vấn đề này. Chỉ biết hai chị em Nguyễn Thị Vinh có mở một tiệm sách ở Hà Nội, sau này bà lấy ông Trương Bảo Sơn, một đảng viên Việt Nam Quốc Dân Đảng, còn là một dịch giả có tiếng. Phải chăng, vì mối liên hệ đảng phái ấy, Nguyễn Thị Vinh có nhiều dịp tiếp xúc với Nhất Linh? Nhất là, khi trôi dạt sang Tàu, ông Trương Bảo Sơn và bà, cả họa sĩ Nguyễn Gia Trí và Nguyễn Tường Tam – Nhất Linh sống chung một nhà. Ông Trương Bảo Sơn cũng viết về kỷ niệm riêng tư này: “Lần đầu tiên, tôi được gặp ông Nguyễn Tường Tam – Nhất Linh, tiếp xúc với ông là ở chiến khu Việt Nam Quốc Dân Đảng (VNQDĐ) trong tỉnh Vĩnh Yên, sau khi ông từ chức Bộ trưởng Ngoại giao trong chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Trên đường ông sang Trung Hoa, ở Côn Minh, Trùng Khánh, rồi Thượng Hải, tôi gặp ông lần thứ hai, vào cuối 1945”
(Trích Những Kỷ Niệm Riêng Với Nhất Linh – Nguyễn Tường Tam, trang 69).
 
Vẫn ông Lục: “Nhưng đến 1948, bà Nguyễn Thị Vinh, cùng con gái 2 tuổi là Trương Kim Anh (Sinh 1946) từ Hà Nội sang sống với chồng. Có thể từ 1948, bà mới được quen biết Nhất Linh chăng? Cùng trong thời gian này, Nhất Linh đã khuyến khích Nguyễn Thị Vinh viết cuốn Thương Yêu và bà Linh Bảo (Võ Thị Diệu Viên, chị ruột Minh Đức Hoài Trinh - TAK) viết cuốn Gió Bấc. Khi ở bên Tàu, còn có nhiều người như Nguyễn Gia Trí, Đỗ Đình Đạo, Trần Văn Tuyên, Phan Quang Đán, Nguyễn Văn Hợi cùng ở chung với Nhất Linh; hoặc cùng tới hội họp, như Nguyễn Hải Thần, Nguyễn Bảo Toàn, Lưu Đức Trung, Tạ Nguyên Hải. Khi ở chung, cũng xảy ra chuyện cãi cọ và cũng có thể, có một mối tình tay ba, tay tư? Tôi (Nguyễn Văn Lục) tin là có, khi nhìn lại hình ảnh Nhất Linh ôm, ẵm, cưng chiều con gái Nguyễn Thị Vinh là Trương Kim Anh. 

Sau này, đọc hồi ký bà Nguyễn Thị Thế (Em gái Nhất Linh, mẹ Duy Lam và Thế Uyên) có đoạn kể về Trương Kim Anh: “Khi tôi giở chăn ra để được ngó mặt anh tôi, thì có cái sáo rơi xuống. Tôi lấy làm lạ, hỏi cháu Thoa, nó cho biết, có cô con gái nuôi của cậu cháu (Trương Kim Anh) tối qua đem sáo vào nhà xác, thổi suốt đêm cho cậu cháu nghe. Thổi xong, tặng luôn chiếc sáo và nói, từ nay mình sẽ không còn thổi sáo cho ai nghe nữa…”
(Sách đã dẫn, trang 159).
 

Trương Kim Anh thổi sáo - Ảnh của Nguyễn Mạnh Đan

Trong bài Tưởng Nhớ Về Nhất Linh, chính Trương Kim Anh viết: “Sau một lúc, mẹ tôi bảo tôi lấy sáo trúc ra thổi một bản tiễn bác. Tôi gạt nước mắt, đưa ống sáo ngang miệng, chọn bản Thiên Thai, bản mà bác thường bảo tôi thổi mỗi lần bác đến nhà chúng tôi. Tiếng sáo u uẩn vang trong khu nhà xác lạnh lẽo. Nhưng chỉ được nửa bản, tiếng sáo ngưng trong tiếng nấc nghẹn ngào, âm thanh như đọng lại trong không gian, tiễn đưa hương linh bác về nơi vĩnh cửu…”
(Sách cũng đã dẫn, trang 153).
 
Người ở lại trong đêm cuối cùng, trước khi Nhất Linh – Nguyễn Tường Tam đi vào lòng đất, chính là bà Nguyễn Thị Vinh và cô con gái Trương Kim Anh. Và người được Nhất Linh đến gặp lần cuối cùng vẫn là bà Nguyễn Thị Vinh, như lời Trương Kim Anh kể: “… Mãi sau này tôi mới biết chuyện quan trọng đó là bác Tam nhận được trát đòi ra hầu tòa, cùng với một bạn chiến đấu của bác, trong đó có ba tôi. Khoảng một tiếng sau, từ trên cửa sổ nhà bạn Thủy nhìn xuống nhà mình, tôi thấy bác Tam đang từ giã mẹ tôi…”.
 

Thổi Sáo Dưới Trăng - Tranh của nhà văn Nhất Linh

Còn theo các con cháu của Nhất Linh, thì Duy Lam cho rằng nhiều phần Nhất Linh và Nguyễn Thị Vinh phải “có cái gì với nhau”, nhưng “nó” cụ thể như thế nào thì không ai dám chắc. Mà hay nhất, vẫn là để chính bà Nguyễn Thị Vinh tỏ bày: “Đời tôi từ bấy lâu nay, thời gian đi già nửa thế kỷ, đã từng ở những nơi nhà cao cửa rộng, đầy đủ tiện nghi; mà, sao tôi vẫn không thể quên được túp lều trên núi của chúng tôi. Chao ôi, mỗi khi tắm, tôi chưa thấy có một vòi hoa sen nước nào có thể so sánh được với dòng suối ngày ấy. Tôi biết kể sao cho hết nỗi vui thích của tôi mỗi khi ra suối tắm”
(Sách đã dẫn, trang 85-86).
 
Vẫn ông Lục: “Khó quên là phải, làm sao quên được! Cá tính bà Nguyễn Thị Vinh, theo nhiều nhận xét của vài người quen biết bà trước đây, hoặc người trong chính gia đình Nhất Linh – Nguyễn Tường Tam cho biết, đó là một người đàn bà đa tình và vô cùng lãng mạn, gần như không có một biên giới nào".
 
Chuyện ông Trương Bảo Sơn và bà Nguyễn Thị Vinh chia tay, vẫn ông Lục, cũng là đành phải như vậy.  Sau khi Nhất Linh – Nguyễn Tường Tam tự tử vào ngày 7/7/1963, bà Nguyễn Thị Vinh vẫn thường một mình đi xe lam lên thăm mộ ông ở nghĩa trang Bắc Việt tại Hạnh Thông Tây (quận Gò Vấp), gần mộ nhà văn nổi tiếng miền Nam Hồ Biểu Chánh. Bà thăm mộ, là đốt 4 điếu thuốc lá Bastos xanh, cắm vào 4 góc mộ, rồi mở 2 chai la-de 33, tưới lên phần mộ ấy để tưởng nhớ. Rồi thi sĩ trẻ tuổi Động Đình Hồ, tên thật Nguyễn Hữu Nhật (1942) đã gặp bà Nguyễn Thị Vinh tại nhà nữ sĩ Tuệ Mai (Trần Thị Gia Minh), con cụ Á Nam - Trần Tuấn Khải. Một hôm, ông Nguyễn Hữu Nhật hẹn với bà Nguyễn Thị Vinh đi thăm mộ Nhất Linh, dù ông đã hứa hôn với một nữ sinh viên trường Luật, tên Bình - Là cháu họ thi sĩ Vũ Hoàng Chương. Vài tuần sau nữa, hai người đã kết thành đôi lứa, ông Nguyễn Hữu Nhật chính thức làm chồng bà Nguyễn Thị Vinh, người hơn ông đến 18 tuổi. Mối nhân duyên này đúng là duyên kỳ ngộ, và như có sự chứng giám của một người đã chết: Nguyễn Tường Tam - Nhất Linh.
 
Đến đây thì dẫn vào câu chuyện, tại sao tôi (TAK) hôm đó lần đầu thấy ông Nhật chở bà Vinh đến nhà mình, mà theo bố tôi, họ cũng đã lập gia đình mấy năm rồi, dù tuổi tác cách nhau rất xa. Nó chứng tỏ sự hiện diện của nữ văn sĩ Nguyễn Thị Vinh trong TLVĐ, hay trong đời sống và cả trong đời nghề Nhất Linh - Nguyễn Tường Tam chỉ là một, và là con số một sâu nặng.
 
                                                                               Trịnh Anh Khôi