“Viếng bạn”
được được Hoàng Lộc viết năm 1947 và in trong tập bút ký “Chặt gọng kìm Đường
số 4”. Bài thơ viết về sự hy sinh anh dũng của một chiến sĩ tên tên là Th
vào ngày 8-1-1948 trong trận Bố Củng. Vì lúc rút lui còn phải khiêng mấy đồng
chí bị thương, nên đồng đội đành phải đào một cái huyệt nhỏ để chôn Th. Nhìn
thi thể đồng đội không có áo quan, ai cũng khóc.
Năm 1949, tạp chí Văn Nghệ đăng bài thơ này và gây sự
xúc động mạnh trong giới văn nghệ sĩ kháng chiến. Cho đến nay "Viếng bạn" được
xem là bài thơ hay nhất viết về tình đồng đội, về người liệt sĩ trong kháng chiến.
Tuy nhiên, bài thơ này đã từng bị “đánh” tơi bời trong
phong trào “Chỉnh huấn – chỉnh quân” trong thập niên 1950. Tháng 12-1953, trên
Nội san Giáo Dục số 12 xuất hiện diễn đàn: “Chúng ta cùng thảo luận”, chủ đề
xoay quanh nội dung tư tưởng của bài thơ “Viếng bạn”. Khởi xướng mở diễn đàn thảo
luận bài thơ Viếng bạn là Nguyên Chương, một cây bút lý luận phê bình kỳ cựu .
Với tựa đề “Nhân giảng bài Viếng bạn: Đả phá óc mê
tín” đăng tạp chí Giáo Dục số 12 năm 1953, tác giả Nguyên Chương đưa ra 3
luận điểm phê bình bài “Viếng bạn”:
1) Bài thơ Viếng bạn cổ súy tư tưởng phong kiến, mê
tín, dị đoan, duy tâm thần bí;
2) Nghệ thuật trong bài thơ Viếng bạn là sáo cũ, giả tạo;
3) Ảnh hưởng của bài thơ Viếng bạn đến học sinh là rất
xấu.
Để chứng minh “Viếng bạn” là bài thơ “gọi hồn”, mê tín
dị đoan, Nguyên Chương thực hiện một cuộc điều tra, khảo sát học sinh tại 3 lớp
đã nghe giảng bài thơ Viếng bạn và đặt ra 3 câu hỏi trong cuộc điều tra này là:
- “ Khôn thiêng xin chỉ mặt là thế nào? Có phải linh hồn
anh bộ đội chết đó còn sống và khôn thiêng phải không?”
- “ Ai tin rằng sau khi xác thịt chết thì linh hồn còn
sống?”
- “ Thế thì em nào sợ ma, tin có ma cứ thành thật cho
biết”
Và tác giả dẫn kết quả điều tra như sau:
a) Ở câu hỏi thứ nhất có một số học sinh trả lời “Linh
hồn anh bộ đội ấy khôn thiêng, linh hồn anh còn sống”;
b) Ở câu hỏi thứ hai có 28/ 125 em tin là sau khi chết
thì linh hồn còn sống;
c) Ở câu hỏi thứ ba có 92/125 học sinh sợ ma.
Đến đây, tác giả bài viết đưa đến kết luận: con em Việt
Nam còn mê tín nhiều và cần phải “làm công việc giải độc”. Và việc một tác phẩm
như bài thơ Viếng bạn có hiện tượng người sống “đang nói với người chết; hỏi
người chết có khôn thiêng thì chỉ mặt kẻ thù” là biểu hiện rõ ràng tư tưởng,
tình cảm “phong kiến, duy tâm, thần bí” và “hoen ố màu sắc siêu hình”.
Ở phương diện nghệ thuật, tác giả bài viết cũng phê
phán Viếng bạn là bài thơ sáo rỗng, giả tạo. Nguyên Chương dẫn chứng rằng: “Gọi
anh chẳng thành lời mà hàm răng dính chặt”. Răng dính chặt thế mà đoạn dưới và
đoạn sau anh nói quá nhiều, anh nói rõ ràng lắm. Hình ảnh không thống nhất, ta
có cảm tưởng là thơ giả tạo”.
Về hệ quả, tác giả cho rằng bài thơ có ảnh hưởng rất xấu
đối với thanh thiếu niên: “con số 92/125 kể trên quả là một thương tâm bắt buộc
chúng ta phải thận trọng trong lời nói, trong câu văn. Nếu không đập tan mê tín
thì ít nhất đừng gieo rắc mê tín”. Và tác giả cảm thấy “ân hận đã đem bài Viếng
bạn giảng cho học sinh trong ngày thương binh- tử sĩ” vì việc giảng dạy bài thơ
Viếng bạn không những không đạt được mục đích căm hờn kẻ địch, thương người chiến
sĩ hi sinh mà chỉ gieo rắc tư tưởng mê tín dị đoan.
Cuối cùng, tác giả Nguyên Chương đề nghị không dạy bài
thơ Viếng bạn cho học sinh vì bài thơ này “đánh thức phần yếu đuối, phản khoa học
nép trong tâm não thanh niên”.
Thế đấy, một tác phẩm văn học xúc động như vậy nhưng
dưới lăng kính u tối của một số người thì rất có thể đây là bài thơ “có vấn đề”
chỉ bởi tác phẩm đó được viết theo cách thể hiện khác.
Tự nhiên tôi rón rén đi trên băng mỏng của đại dương
chữ nghĩa
Bảo Thư
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét