CỨU CÁNH 究竟 - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

“Cứu cánh”, theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, được giảng là: “mục đích cuối cùng.” Đây là cách hiểu quen thuộc trong tiếng Việt hiện đại, thường dùng để chỉ đích đến sau hết của một hành động hay một quá trình.
 
Cứu cánh, chữ Hán viết 究竟, vốn có nghĩa cơ bản là tận cùng, đến mức rốt ráo, từ đó phát triển thành các nghĩa như kết cục, chân tướng của sự việc hoặc dùng như phó từ với nghĩa rốt cục, xét cho cùng.
 
Trong đó:
Cứu 究 nghĩa là đi đến tận nơi theo sách Thuyết Văn Giải Tự. Chữ này về sau còn được dùng với nghĩa truy cứu, khảo sát, tìm cho ra lẽ như trong các từ tra cứu, khảo cứu, nghiên cứu,... Cánh 竟 là kết thúc, chỗ dừng sau cùng.
 
Trong cổ văn, cứu cánh thường được dùng với nghĩa truy đến nơi đến chốn hoặc hiểu thấu tận cùng. Ví như trong Sử ký có câu: Phi bác văn cường ký quân tử giả sở bất năng cứu cánh kỳ ý 非博闻彊记君子者所不能究竟其意, tạm dịch là: Nếu không phải là bậc học rộng nhớ nhiều thì không thể hiểu thấu đến cùng ý ấy. Ngoài ra từ này cũng có nghĩa cảnh giới tối hậu, chí cực, cõi Phật như "cứu cánh Niết bàn" trong thuật ngữ Phật giáo.
 
Trong tiếng Việt hiện đại, từ này được ghi nhận với nghĩa "mục đích cuối cùng". Nghĩa này thực chất là một cách hiểu triển khai từ nghĩa gốc “đi đến tận cùng”, thiên về điểm kết thúc hay đích đến sau cùng của một quá trình.
 
Tuy nhiên do hiện tượng đồng âm, chữ "cứu" trong cứu cánh lại thường bị nhầm với chữ "cứu" 救 trong cứu giúp. Bởi lẽ đây là một từ xuất hiện với tần suất rất cao trong tiếng Việt như trong các từ cứu nạn, cứu trợ, cấp cứu, cứu hộ, cứu hỏa, cứu nguy,... nên không ít người vô thức gán nghĩa "cứu vớt" vào "cứu cánh".

 

三生倏忽真風燭，

九界循環是蟻磨。

或問如何為究竟，

摩訶般若薩婆訶。

 

Tam sinh thúc hốt chân phong chúc,

Cửu giới tuần hoàn thị nghĩ ma.

Hoặc vấn như hà vi cứu cánh,

Ma-ha bát nhã tát-bà-ha.

 

Ba sinh: gió thổi, đuốc loè tắt,

Chín cõi: cối vần, kiến nhẩn nha.

Muốn hỏi thế nào là cứu cánh,

Ma-ha bát nhã, tát-bà-ha!

(Tuệ Trung Thượng sĩ, bản dịch thơ Huệ Chi)

 

“Xếp hàng ngang cùng lách

Hiện đại và thô sơ

Xếp hàng dọc mà len

Vượt lên là cứu cánh

Còi xe dồn lanh lảnh

Mồ hôi tháo đầm đìa

Có kế gì phù phép

Sang được đường bên kia!”

                       (Bằng Việt)

 

“Xin em nỗi buồn, dừng lại

Anh đang cháy cạn đời mình

Van em, van em… cúi xuống

Nỗi buồn - cứu cánh - hồi sinh.”

               (Nguyễn Minh Dũng)

 
                                                                Bài viết của Khánh Ly
                                                         Theo Tri thư đạt lễ - 知書達禮

ĐỒNG ÂM “BÍCH” TRONG TỪ HÁN VIỆT - Bài viết của Khánh Ly, trích từ Tri thư đạt lễ 知書達禮

Tiếng Việt có Bích, một âm đọc quen thuộc, đặc biệt phổ biến trong tên người và văn chương dân tộc, thường gợi vẻ đẹp trong trẻo, thanh cao và có phần quý giá. Thế nhưng trong hệ thống chữ Hán, đây là tập hợp của nhiều tự dạng khác nhau, với mỗi chữ đều có nguồn gốc và trường nghĩa bất đồng, góp phần tạo nên những sắc thái phong phú cho âm đọc này khi đi vào tiếng Việt.
 
Chúng là những chữ Bích nào?

Bích 璧 nghĩa gốc là một loại ngọc quý hình tròn, ở giữa có lỗ, thường dùng làm lễ khí trong thời cổ. Chữ này thuộc kiểu hình thanh, gồm bộ Ngọc 玉 (王) chỉ ý và chữ Bách 辟 làm thanh phù. Theo quan niệm xưa, ngọc bích tượng trưng cho trời, sự viên mãn và hài hòa với hình dạng “ngoài tròn, trong rỗng”. Vì lẽ đó, Bích dần được dùng để chỉ ngọc nói chung, đặc biệt là loại ngọc quý, sau mở rộng sang nghĩa vẻ đẹp trọn vẹn, không tì vết, tốt đẹp, tròn đầy,...
 

                 

Hình ảnh: Đồng âm Bích, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

Khi đi vào tiếng Việt, chữ Bích này trỏ cho vẻ đẹp tinh khiết và quý giá, cho nên những từ mà ta thường gặp trong tiếng Việt như toàn bích, hoàn bích, ngọc bích, bích nguyệt,... đều dùng nghĩa của chữ Bích này. Trong tên người, đây cũng là một chữ được ưa chuộng, hàm ý vẻ đẹp thanh cao, hoàn hảo và không chút khuyết điểm.
 

一朝大運有時至，

六印纏腰鳴得意。

黄金百鎰璧百雙，

從車千乘來鄉里。

 

Nhất triêu đại vận hữu thì chí,

Lục ấn triền yêu minh đắc ý.

Hoàng kim bách dật bích bách song,

Tòng xa thiên thặng lai hương lý.

Một mai vận đến công thành,

Tướng công sáu nước ấn vàng ý khoe.

Về làng nghìn chiếc cỗ xe

Trăm đôi ngọc bích trăm bè vàng y.

(Nguyễn Du, bản dịch thơ Lương Trọng Nhàn)

 

璧月高，宵煙裊裊，

銀河轉，漏鼓沈沈。

 

Bích nguyệt cao, tiêu yên niểu niểu,

Ngân hà chuyển, lậu cổ trầm trầm.

Nguyệt biếc cao, mây đêm lãng đãng

Ngân hà chuyển, trống điểm trầm trầm

(Tùng Thiện Vương, bản dịch thơ Phan Văn Các)

 

“Ngựa tuấn nọ còn để xương thiên lý, ngàn vàng chưa dễ mấy ai mua!

Ngọc bích kia chưa tỏ giá liên thành, giọt luỵ chớ hoài riêng kẻ khóc!”

                (Tản Đà)

 
Bích 壁 có nghĩa là tường vách.

Đây là loại chữ hình thanh, gồm bộ Thổ 土 biểu ý và chữ Bách 辟 biểu âm. Về sau chữ Bích này dần mở rộng ra nhiều tầng nghĩa khác liên quan, ví như chỉ các lớp bao bọc của sự vật như thành lũy trong quân sự, hay các cấu trúc bảo vệ của cơ thể,... Đồng thời chữ này cũng được dùng để chỉ vách núi dựng đứng, gợi cảm giác hiểm trở và hùng vĩ.
 

Hình ảnh: Đồng âm Bích, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

Trong tiếng Việt, nghĩa này xuất hiện khá rõ qua một số từ quen thuộc ví như tường bích, thạch bích, bích họa, bích báo, xích bích,... Ngoài ra, Bích còn là tên của một vì sao trong hệ Nhị thập bát tú.
 

動如雲鶴，

靜如牆壁。

其輕如毛，

其重如石。

 

Động như vân hạc,

Tĩnh như tường bích.

Kỳ khinh như mao,

Kỳ trọng như thạch.

Động như hạc mây,

Tĩnh như tường vách.

Nhẹ tựa mảy lông,

Nặng như bàn thạch.

(Trần Thánh Tông, bản dịch thơ Phạm Tú Châu)

 

“Sông Xích Bích luống thương người khốn quẫn,

Bến Tầm Dương còn nhớ khúc Ly tao,

Ngại ngùng thay trong lúc ba đào,

Ai đứng mũi chịu sào cho đáng mặt?”

                             (Trần Tuấn Khải)

 

“Nghìn lẻ một đêm mộng thắp đèn

Hồn đi vào giấc ngủ hoa sen

Nền mây bích họa sương vờn bóng

Điên đảo trời sao mắt lượn thuyền.”

                                  (Đinh Hùng)

 
Bích 碧 có nghĩa là xanh biếc.

                  

Hình ảnh: Đồng âm Bích, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

Phàm những gì mang sắc xanh trong trẻo đều có thể gọi là Bích. Sách Thuyết Văn Giải Tự giảng rằng Bích là loại đá có màu xanh đẹp, gần giống với ngọc. Trong cách nhìn của người xưa, chữ Bích này chính là sắc xanh tinh khiết và sáng trong, thường gắn với những vật quý hoặc cảnh sắc thanh sạch, không nhiễm bụi trần.
Từ đó, chữ Bích xuất hiện nhiều trong tiếng Việt như ngọc bích, bích câu, Bích Câu kỳ ngộ,... thường được dùng rộng để chỉ màu xanh, đặc biệt là trong những hình ảnh trời xanh nước biếc. Đồng thời trong văn chương, Bích còn mang sắc thái thẩm mỹ rõ rệt, được dùng để khắc họa những không gian cao rộng, trong lành và có phần thoát tục.
 

庭舞胎禽雲掩關，

露華嚥罷覺清寬。

碧桃華下渾無事，

時倩東風掃石壇。

 

Đình vũ thai cầm vân yểm quan,

Lộ hoa yến bãi giác thanh khoan.

Bích đào hoa hạ hồn vô sự,

Thời thiến đông phong tảo thạch đàn.

Lân múa thai cầm mây đóng quan

Yên tan hoa lộ tiếng chuông khoan

Dưới hoa đào biếc rành vô sự

Sẽ mượn gió đông quét thạch đàn.

(Chu Văn An, bản dịch thơ Nguyễn Bích Ngô)

 

“Tuyển phu mặc ý tìm cho kỹ,

Chinh phụ thế nào bán lấy may.

Kỳ ngộ bích câu xin tiện hỏi,

Giá tiền cả đó tính sao vay.”

                (Hồ Xuân Hương)

 

“Thành tây có cảnh Bích Câu

Cỏ hoa góp lại một bầu xinh sao!

Đua chen thu cúc, xuân đào

Lựu phun lửa hạ, mai chào gió đông.”

                                  (Bích Câu kỳ ngộ)
 
                                                                      Bài viết của Khánh Ly

                                                                       Trích từ Tri thư đạt lễ

UYÊN ÁO 淵奧 - Ung Chu, HánViệt Thông Dụng

- uyên 淵: vực sâu, chỗ nước sâu; sâu, như trong "uyên bác", "uyên thâm", chữ này mang bộ "thuỷ" 氵 (nước)
- áo 奧: chỗ sâu kín trong nhà; sâu xa, sâu kín.
"Uyên áo" 淵奧 dùng để tả thâm sâu, sâu xa, sâu kín: tính uyên áo của giáo lí, kiến thức uyên áo, ý nghĩa uyên áo...
 
                                                                               Ung Chu 

                                                                     Hán Việt Thông Dụng

TỤC HUYỀN 續弦 - Bài viết: Khánh Ly, Tri thư đạt lễ - 知書達禮

 

“Dạy rằng hương lửa ba sinh,

 Dây loan xin nối cầm lành cho ai.”

                               (Truyện Kiều)

Loan huyền, chữ Hán viết 鸞弦, nghĩa là dây đàn đã đứt được nối lại bằng keo loan. Đây là một điển cố trong thần thoại Trung Hoa. Theo Hải nội thập châu ký - Phụng lân châu chép rằng ở châu Phụng Lân Tây Hải có nhiều tiên nhân. Tiên nhân dùng mỏ chim phụng và sừng kỳ lân nấu thành một loại keo thần, có thể nối dính dây cung hoặc dây đàn bị đứt, khiến dây liền lại như cũ. Loại keo ấy gọi là Tục huyền giao 續弦膠 hoặc Loan giao 鸞膠.

Từ điển cố này, hành động nối dây đàn trong văn chương cổ thường được dùng để chỉ việc tái kết duyên vợ chồng, nhất là trường hợp người đàn ông góa vợ lấy vợ kế. Các thành ngữ như Loan giao tái tục 鸞膠再續 hay Loan giao phụng ti 鸞膠鳳絲 cũng đều mang ý nghĩa nối lại mối duyên cầm sắt.

CHỮ “MINH” TRONG TIẾNG VIỆT - Bài viết của Khánh Ly, trích từ Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Đồng âm Minh, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

 
Tiếng Việt có Minh - một chữ xuất hiện nhiều trong tên người Việt mà ta thường nghĩ ngay tới nét nghĩa sáng sủa, rõ ràng như bình minh, thông minh, minh bạch, v.v..

Nhưng Minh là một chữ khá đặc biệt, bởi vì nó không chỉ mang nghĩa tỏ tường mà ngược lại, Minh còn có cả nét nghĩa tương phản.
Minh 明 có nghĩa là sáng sủa, rực rỡ, trí tuệ. Trong Lục Thư, Minh 明 thuộc loại chữ hội ý. Nó được kết hợp từ hai chữ tượng hình là nhật 日 và nguyệt 月, mang ý nghĩa liên quan đến ánh sáng. Vì mặt trời và mặt trăng đều là những thiên thể phát sáng trong tự nhiên, sự tồn tại của chúng làm cho thế giới trở nên rực rỡ nên khi ghép hai chữ này lại với nhau, ta có Minh 明 với ý nghĩa sáng sủa. Đây cũng chính là nét nghĩa thường gặp trong tiếng Việt.

“THỌ” (壽) - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Thọ, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

 
Sau Phú và Quý, Ngũ phúc bàn đến Thọ. Thọ, chữ Hán viết 壽.
Theo sách Thuyết Văn Giải Tự, Thọ được giảng là lâu dài. Chữ này cấu tạo từ bộ Lão 老 tỉnh lược biểu ý và chữ Thọ 𠷎 biểu âm. Buổi đầu, Thọ được dùng với nghĩa tuổi thọ và sinh mệnh con người, gắn với khái niệm về thời gian tồn tại chứ vẫn chưa mang ý chúc tụng hay lễ nghi. Càng về sau, chữ Thọ mới dần phái sinh ra nhiều lớp nghĩa, ví như:

“QUÝ” (貴) - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Quý, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

Quý, chữ Hán viết 貴, là chữ thứ hai trong Ngũ phúc. Thật ra thứ tự ấy không phải ngẫu nhiên. Khi đời sống đã đủ đầy về vật chất, con người bắt đầu để ý đến những giá trị trong cách người xưa nhìn đời, và vì mối quan tâm ấy nên Quý mới xuất hiện sau Phúc.
Theo sách Thuyết Văn Giải Tự, Quý có nghĩa là vật không bị coi rẻ. Chữ này cấu tạo từ bộ Bối 貝, được xác lập khái niệm từ sự đối lập với Tiện 賤, tức cái bị coi rẻ, xem thường.

“PHÚ” (富) - Bài viết của Khánh Ly, theo Tri thư đạt lễ 知書達禮

Hình ảnh: Phú, thủ bút của Thanh Đài nữ sĩ

 

“Trong nhà có một miệng ăn

Ruộng vườn một khoảnh, quanh năm dư thừa”.

                                                           (Ca dao)

 
Người Việt xưa rất khéo học chữ Hán qua những câu ca dao gần gũi đời thường. Câu ca dao này chính là mẹo vặt để ghi nhớ chữ Phú của ông bà ta.

LẠC HOA ĐỀ ĐIỂU (落花啼鳥) – Theo Cảm nhận chữ Hán

Lạc hoa đề điểu (落花啼鳥) là một cụm từ ngắn gọn nhưng chan chứa cảm xúc, thường xuất hiện trong thi ca cổ để gợi nên nỗi buồn man mác giữa không gian vắng lặng.
 
Trước hết, xét từng chữ:
落 (Lạc) nghĩa là rơi, rụng. Trong văn chương, “lạc” thường gợi cảm giác tàn phai, suy tàn, không còn ở thời điểm rực rỡ nhất.
花 (Hoa) là hoa – biểu tượng của cái đẹp, của tuổi xuân, của sự viên mãn. Hoa nở là khởi sắc, nhưng hoa rụng lại là dấu hiệu của tàn phai, của một chu kỳ sắp khép lại.
啼 (Đề) nghĩa là kêu, thường dùng cho tiếng chim hoặc tiếng khóc. Chữ “đề” trong văn cảnh cổ không chỉ là tiếng kêu đơn thuần, mà thường mang sắc thái ai oán, thê lương.
鳥 (Điểu) là chim – hình ảnh của tự do, của sinh khí, của âm thanh trong thiên nhiên.

GIAO THỪA 交承 – Theo Tiếng Việt giàu đẹp

Theo "Hán Việt từ điển giản yếu" của Ðào Duy Anh, "giao thừa" vốn viết bằng Hán tự là 交承, với “giao" (交) là “trao cho" (như trong “bàn giao"), còn “thừa" (承) là “đón lấy" (như trong “thừa lệnh").
 
“Giao thừa" (交承) có nghĩa là “cũ giao lại, mới tiếp lấy” -  “lúc năm cũ qua, năm mới đến”.
Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Cúng giao thừa là lễ cúng để đem bỏ hết đi những điều xui xẻo của năm cũ và đón chờ những điều tốt đẹp của năm mới.
Giao thừa còn có tên gọi khác là trừ tịch (除夕), với “trừ” (除) là “loại bỏ, thay đổi”, “tịch” (夕) là “buổi tối, đêm”. Có thể hiểu “trừ tịch” là “đêm của sự thay đổi”.

LẠI LÀM KHÓ AI - Son Tran

A. Tôi đưa ảnh chụp dấu triện này vào Gemini và ChatGPT kèm theo dòng lệnh: "Bạn có đọc được những chữ khắc trên đó và dịch sang tiếng Việt không?"
Cả hai ngoan ngoãn trả lời: “Có, tôi sẽ đọc và dịch sang tiếng Việt giúp bạn”.

HÃY CẨN TRỌNG VỀ SỰ BỊA ĐẶT CỦA AI KHI NHỜ AI DỊCH CHỮ HÁN – Bài viết của Son Tran

Ảnh 1

 
Học trò cũ của tôi ở Đại học Phú Xuân là Thu Amy, gửi cho tôi 3 bức ảnh kèm lời nhắn: “Nhờ thầy xem giúp cặp câu đối chữ Hán ở ảnh 1 dịch sang tiếng Việt có đúng như AI dịch ở ảnh 2 và ảnh 3 không?”.

SỰ THẬT VỀ “VỊ” TRONG “KHAI VỊ” 開胃 - Tiếng Việt giàu đẹp

“Khai vị” là một từ gốc Hán, vốn được viết từ hai chữ 開胃, trong đó “khai” (開) có nghĩa là “mở’ (như trong “khai giảng”, “công khai”...) còn “vị” (胃) được Việt Hán Thông Thoại Tự Vị của Đỗ Văn Đáp giảng là “dạ dầy, một cái trong lục phủ, lệch về bên tả, ở dưới hoành cách mô”. Đây cũng là “vị” trong “vùng thượng vị” (vùng phía trên của bụng, có ranh giới từ rốn trở lên đến phía dưới xương ức).

“Khai vị” là món được dùng đầu tiên trong một bữa tiệc. Hẳn vì liên quan đến món ăn nên nhiều người đã hiểu rằng “vị” ở đây chính là “vị” trong “hương vị”, “mùi vị” và “khai vị” có nghĩa là “khai mở hương vị”. Thực tế thì nghĩa đen của từ này không “lộng lẫy" như thế.
 

QUAN TÁI 關塞 – Theo Chiết tự chữ Hán

Truyện Kiều có câu:
 

Chạnh niềm nhớ cảnh giang hồ,

Một màu quan tái mấy mùa gió trăng.

QUAN TÁI là gì?
QUAN 關: Tức nơi cửa ải.
TÁI 塞: Vùng đất xa xôi, ngoài biên giới.
QUAN TÁI là cửa ải đóng ở vùng biên giới xa xôi.
Nghĩa bóng: Chỉ sự xa xôi cách trở.
 
                                                                    Theo Chiết tự chữ Hán

HẠ UY DI 夏威夷 – Ung Chu, theo Hán-Việt Thông Dụng

 

Hawaii (tiếng Hawaii: Hawaiʻi) ngoài cách phiên âm "Ha-oai" thì người Việt còn vay mượn tiếng Trung Quốc "Hạ Uy Di" 夏威夷. Đây là cách phiên âm dựa trên tiếng Quảng Đông "haa6 wai1 ji4" 夏威夷 (Jyutping), sau đó phổ biến sang các ngôn ngữ Trung Hoa khác, và người Việt chuyển âm thành Hán-Việt. Hawaii là lãnh thổ thuộc Hoa Kì, quần đảo này nằm giữa Thái Bình Dương rộng lớn.
Người Việt đã du nhập một loại nhạc cụ mà tên tiếng Anh là "lap steel guitar" hay "Hawaiian guitar", với cách chơi đặc trưng là để lên đùi. Người Việt gọi đó là đàn Hạ Uy Di hay "Hạ Uy cầm" 夏威琴. Cách gọi lược bớt âm tiết này ta đã gặp trong tên gọi "Tây Ban cầm" 西班琴 dựa trên tên "Tây Ban Nha" 西班牙.

                                                                                    Ung Chu
                                                                       Hán-Việt Thông Dụng

TRẮC ẨN 惻隱 - Theo Ngày ngày viết chữ

Trắc ẩn, chữ Hán viết là 惻隱, trong đó:
– Trắc là thương xót, xót xa, trong chữ Hán có bộ tâm (⺖) nghĩa là trái tim – chỉ cảm xúc của con người. Xin phân biệt với các chữ trắc mà ta thường gặp hơn như trắc (仄) trong bằng trắc hay trắc (測) trong trắc nghiệm, bất trắc,...
– Ẩn là giấu kín, che đậy, trái nghĩa với hiện (現), như ẩn danh (隱名), bí ẩn (秘隱), tiềm ẩn (潛隱). Ngoài ra, theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu, “ẩn” còn một nét nghĩa khác là xót thương. Sách giảng về nét nghĩa này như sau: “Xót, nghĩ. Như Mạnh tử 孟子 nói 'Vương nhược ẩn kì vô tội nhi tựu tử địa' 王若隱其無罪而就死地 nhà vua nếu xót nghĩ đến kẻ không có tội mà tới chỗ chết” *. Nét nghĩa xót thương này chính là nét nghĩa trong “trắc ẩn”.
 
Trắc ẩn hiểu chung là thương xót, trong đó cả “trắc” và “ẩn” đều có nghĩa là thương xót, xót xa, đau lòng. Hán Việt tự điển của Thiều Chửu giảng “trong lòng thương xót không nỡ làm khổ ai hay trông thấy sự khổ của người khác gọi là trắc ẩn 惻隱”. Hán Việt Từ điển Từ nguyên của Bửu Kế cũng giảng “ẩn” trong trắc ẩn nghĩa là đau đớn, thương xót. Tương tự, Đại tự điển Hán Việt Hán ngữ cổ và hiện đại của Trần Văn Chánh giảng “ẩn” trong trắc ẩn nghĩa là đau lòng, thương xót. Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê chủ biên giảng trắc ẩn là (tình cảm) thương xót.
 
Có thể vì nét nghĩa giấu kín, che đậy của “ẩn” quá phổ biến, trong khi nét nghĩa thương xót của “ẩn” ít được biết đến nên đôi khi chúng ta, cũng như có trang từ điển online nhầm trắc ẩn là “thương xót một cách kín đáo trong lòng”. Thật ra không cần kín đáo, lòng thương xót mà bày tỏ ra, thể hiện ra (qua ánh mắt, qua vẻ mặt, qua hành động,...) thì vẫn là lòng trắc ẩn.

........

* Đoạn này nằm trong Lương Huệ Vương thượng (梁惠王上) của sách Mạnh Tử (孟子).
 
                                                                 Theo Ngày ngày viết chữ
*
Nguồn:
https://www.facebook.com/ngayngayvietchufanpage

TIẾNG VIỆT ÂN TÌNH: MỘT SỐ TỪ CỔ ĐÃ BIẾN MẤT TRONG TIẾNG VIỆT - Theo trang face Bình Thiên Hạ

Ai cũng biết rằng “cổ” là thuộc về quá khứ, ngày xưa; nhưng “ngày xưa” ấy chính xác là lúc nào thì vẫn còn là một ẩn số. Các học giả ít tranh cãi về thời điểm, phải chăng vì ngày hôm nay cũng sẽ trở thành “ngày xưa” trong trăm năm nữa?  Họ nói nhiều hơn về tên gọi, nhưng đến nay vẫn chưa có một cách gọi thống nhất cho những từ tiếng Việt ít hay không còn được sử dụng. Đào Duy Anh gọi rất thơ - “từ xưa”, Hoàng Xuân Hãn gọi “từ ngữ cổ”, còn Nguyễn Ngọc San dùng “từ cổ” hay “từ Việt cổ”. Từ thuần Việt hay có gốc chữ Nôm, chữ Hán đều có thể xếp vào trong khái niệm này
 
Ngày nay, có những từ cổ đã trở nên hoàn toàn xa lạ với chúng ta. Nhẩm trong đầu mà có ta cảm giác như nhìn qua ô cửa thời gian xa xăm, thấy một người ngâm thơ hay hát câu vè; cũng bằng tiếng mẹ đẻ đấy, mà sao chẳng hiểu gì!  Tuy vậy, cũng có những từ đã ẩn mình trong phương ngữ, thành ngữ hay ca dao, tục ngữ, quyện hoà cùng dòng chảy ngôn ngữ hiện đại. Những từ ngữ ấy sinh sôi trong một thời đại đã xa, nhưng lại có được sức sống mới nhờ vào sự đa dạng, phát triển không ngừng của tiếng Việt.
 
Mời các bạn cùng khám phá một số từ ngữ quen-mà-lạ, lạ-mà-quen trong từ điển đầu tiên của Việt Nam - “Đại Nam quốc âm tự vị”.
- Từ cổ mất một phần nghĩa khi đứng riêng lẻ, nhưng trở thành thành tố cấu tạo trong các từ khác
 
Có những từ ghép mà khi tách đơn lẻ, ta ít khi hiểu được nghĩa của từng thành tố bởi vì các thành tố ấy là từ cổ đã không còn được sử dụng. Nếu nói “lãm” hay “vầy” thì ít ai hiểu, nhưng nếu nói “thưởng lãm” hay “sum vầy” thì rõ nghĩa ngay, trong đó:

Lãm: xem, coi (như thưởng lãm)

Vầy: nhóm họp, xúm xít

(như hiệp vầy, vầy lại, sum vầy)

 
- Từ cổ đã hoàn toàn biến mất trong từ vựng tiếng Việt hiện đại
 
Có những từ ngữ đã hoàn toàn biến mất trong từ vựng hiện đại như:

Diềm dà: xanh tươi, rậm rạp

Nhớn đàm: nói chuyện chơi

Đằng đãi: chờ đợi

 
Điều thú vị là có một số từ hay ngữ nghĩa được phân loại vào mục này được “tái sinh”, nghĩa là sau một thời gian biến mất lại được người Việt sử dụng, chẳng hạn như “chùng” với nghĩa lén lút (ăn chùng, làm chùng), hay “bẩn” ý chỉ những người bản tính hẹp hòi.
 
- Từ cổ xuất hiện trong phương ngữ
 

“Ngó ra ngoài biển minh mông

Thấy chiếc thuyền rồng cất mái chèo đua.”

(Minh là mênh theo cách phát âm Nam Bộ)

 

“Tưởng là đàng vắng hát chơi

Hay đâu đàng vắng có người vãng lai.”

(Đàng là đường theo cách phát âm Nam Bộ)

 
-Từ cổ được dùng hạn chế
 
Theo sự biến âm, biến nghĩa của tiếng Việt, một số từ cổ dần được thay thế bằng các từ có phát âm gần giống, như câu “chân nam đá chân chiêu” nguyên bản là “chân đăm đá chân chiêu” (đăm, chiêu: trái, phải). Trong đó đăm, chiêu nghĩa là trái, phải
hay:
 

“Một miếng khi đói bằng một đọi khi no”

Đọi: chén bát

 
Còn thiếu từ nào nữa hong? Comment cho mình với nha!

                                                         Theo trang face Bình Thiên Hạ