CHI TIẾT CỦA NHÀ VĂN HAY CON DAO MỔ THỤY VŨ – Nguyễn Hữu Hồng Minh

Cha tôi vào Sài gòn. Nhà sưu tập Nguyễn Trọng Hiệp đã tổ chức cho cha một chuyến đi Lộc Ninh thăm nhà văn Nguyễn Thị Thuỵ Vũ.
Với tuổi già, nhiều bệnh, chân yếu đi lại khó khăn nhưng cha vẫn cảm thấy hồ hởi khi đi gặp những người bạn văn cùng thời ngày xưa.
Đây là cuộc gặp đầu tiên của ông và bà. Nhưng trên văn đàn họ đã biết nhau từ những năm 1960. Cha tôi nhắc tôi lưu ý mấy chuyện sau:

-"Nhà văn phải giỏi chi tiết như nhà thơ độc đáo trong hình tượng. Cả thiên thần và quỷ dữ đều quan tâm đến chi tiết. Thụy Vũ là một nữ sĩ giỏi chi tiết. Thậm chí đắt giá.
Bà cho một nhân vật gái bar trong một truyện ngắn hỏi tên lính Mỹ tại quán bar đang tìm người tình qua đêm: -"Ngài có "tiêu thụ" được tôi không?"
 
Và trong một truyện khác Thuỵ Vũ viết một cảnh cô gái điếm nằm bên cạnh một cái robine nước để sẵn sàng mở, rửa ngay sau mỗi đợt tiếp khách.
Những chi tiết cho thấy sự khốc liệt của đời sống và sự tàn bạo của dục tính...
Thụy Vũ là một hiện tượng của văn chương miền Nam khi bà mới xuất hiện...".
 
Những chi tiết và những cảnh Thuỵ Vũ tả trong truyện ngắn, truyện dài của bà chọn lọc và đắt giá đến khiến cha tôi là một Giáo sư dạy học, Hiệu trưởng trường Phan Châu Trinh danh tiếng ở Đà Nẵng làm thi ca, văn chương vẫn nhớ cho đến hôm nay.
 
***
Năm 2005, khi tôi được trung tâm LiteraturWERKstatt và Viện Goethe (Đức) mời sang Đức giao lưu và đọc thơ cùng nhà thơ Tô Thuỳ Yên, thi sĩ đã gửi lời thăm cha tôi và ký tặng ông tập thơ "Thắp tạ" in tại Mỹ.
Chúng tôi đã ở cùng nhau trong những khách sạn, bay cùng chuyến do viện Goethe & ban tổ chức sắp đặt.
Và cùng giao lưu, nói chuyện đọc thơ ở hai thành phố Berlin và Munich.
Sau đó đi cùng chuyến tàu khởi hành từ ga Munich đến Paris, kinh đô Ánh sáng nước Pháp nửa khuya chúng tôi mới chia tay...
 
Kể thêm vì bất chợt thương nhớ ngày tháng cũ. Tại Paris sau đó mấy đêm tôi có cùng nhà thơ Ly Hoàng Ly giao lưu một buổi đọc thơ với các bạn yêu thơ, khán giả Pháp ở Foyer du Vietnam. Buổi này có các nhạc sĩ Nguyễn Thiên Đạo, thi sĩ Nguyễn Mạnh Tiên, nhà văn dịch giả Trần Thiện Đạo... cùng nhiều nghệ sĩ tên tuổi khác tham dự. Tôi đã đọc bài thơ "Ăn Hải Cảng" nổi tiếng - đã chuyển ngữ nhiều thứ tiếng - qua bản Pháp ngữ của Đoàn Cầm Thi và Poisson, một nhà nghiên cứu văn hoá Việt Nam.
 
Những kỷ niệm đẹp không thể quên trong đời làm nghệ thuật của tôi.
 

***
Nhưng tại sao lại nhắc đến thi sĩ Tô Thuỳ Yên ở đây? Trong một bài viết tưởng chỉ kể về nữ sĩ Nguyễn Thị Thuỵ Vũ?
Vì họ từng là người tình tuyệt vời, từng gắn bó với nhau. Có những đứa con của tình yêu. Khi tác phẩm "Khung rêu" của Thuỵ Vũ được giải thưởng Tổng thống, một giải thưởng vinh danh Nhà văn với những tác phẩm cống hiến xuất sắc của họ hàng năm ở miền Nam cũ, bà không giấu giếm khi kể cho tôi biết, tựa của cuốn truyện dài là do Tô Thuỳ Yên đặt lại.

Và thi sĩ họ Tô còn có viết một truyện ngắn khá độc đáo có nhan đề "Hôn Thuỵ".
Tô Thuỳ Yên và Thuỵ Vũ đã từng mở nhà xuất bản Kẻ Sĩ nổi tiếng ở Sài gòn đầu thập niên 60 của thế kỷ trước. Nhà xuất bản này từng in những nhạc phẩm cho Trịnh Công Sơn thời kỳ đầu ông sáng tác khi còn dạy học một huyện heo hút ở thị trấn B'lao. Những ca từ rất lạ, thơ mộng, hoang đường nhưng kỳ ảo thật rất khó giải thích như "Có khi nắng khuya chưa lên / Mà một loài hoa chợt tím" hay "Chiều nay em ra phố về / Thấy cuộc đời là những đám đông" đều được Trịnh viết ở miền đất cao nguyên này, thời gian này. Miền đất cô độc và buồn bã đến độ vào mỗi cuối tuần, Trịnh chỉ mong rời khỏi để thường đón chuyến xe nửa khuya từ Bảo Lộc xuôi về Sài Gòn giao du, rong chơi cùng bạn bè. Và tại đây họ Trịnh và họ Tô đã gặp nhau.
 
Lúc đó Trịnh mang tập nhạc của mình đi chào các nhà xuất bản không ai muốn in vì ông còn mới quá chưa mấy ai biết. Với những tác giả còn im lìm "vô danh" như thế làm sách ra - nhất là Âm nhạc, chắc chắn là sẽ không bán được. Và Trịnh đem nỗi lòng than thở với họ Tô.
 
Họ Tô vì sự mến bạn với sẵn lòng trắc ẩn ông cầm bản thảo về đọc để phát hiện ra Trịnh viết ca từ rất giàu hình ảnh, đầy khổ lụy như một nhà thơ. Tô đã bảo với Thuỵ: -"Thằng này tuy bây giờ vô danh nhưng chắc chắn sau này nó sẽ rất nổi tiếng vì nó viết lạ lắm! Tôi tuy không biết một nốt nhạc nào nhưng chỉ đọc ca từ đã thấy muốn in rồi. Bà xuất bản cho nó đi!...".
 
Thụy Vũ nhận bản thảo xem một đêm rồi nói với Tô Thuỳ Yên:-"Hay thì có hay thật nhưng chưa chắc mấy ai hiểu nổi! Ông muốn tôi in thì ông phải viết một bài để nói rõ về cái hay đó cho người đọc biết...".
Và vì thế họ Tô đã đồng ý viết lời đề tựa cho bạn mình để in trong ấn phẩm Những tình khúc Trịnh Công Sơn xuất bản lần đầu ở Sài Gòn tại nxb Kẻ Sĩ.
 
Nhưng cuộc đời thật khó đoán. Sau này họ Trịnh tái bản ấn phẩm đầu giữ nguyên tất cả các bài hát, bìa, phụ bản - hình như của họa sĩ Đinh Cường. Chỉ bỏ một bài duy nhất. Đó là bài giới thiệu rất hay, rất nhiều công sức khi đọc, khi chìm đắm, "lặn sâu" trong thế giới "phù thủy" của Trịnh để phát hiện ra cái hay, cái đẹp, những mới mẻ trong ca từ TCS của Tô.
Trịnh như đã quên luôn Tô và Thuỵ là những người bạn đầu tiên in cho ông tập nhạc này.
 
Thế mới biết dù in sách ở Kẻ Sĩ vẫn chưa thể đoán ra theo thời gian ai sẽ là người giữ được phẩm chất và danh tiết một kẻ sĩ!
Rồi thời cuộc xoay chuyển như ngọn cuồng phong đã mang đến một phong nhưỡng, một khí hậu khác!
 
Trịnh tiếp tục là tác nhân, là ngôi sao được cỗ vũ lên như diều gặp gió trong thành trì mới.
Còn Tô phải đi ở tù khi bị bắt hai lần với tổng cộng thời gian luyện ngục là 13 năm 6 tháng.
Và Thuỵ thì lênh đênh bỏ thành phố Sài gòn hoa lệ ôm bầy con thơ dại, có đứa tật nguyền... lên rừng núi Lộc Ninh. Vùng chiến sự đánh nhau tan nát của cả hai bên một thời và sát biên giới K.
 
Một nữ sĩ từng đoạt giải thưởng văn chương của Tổng thống, từng là một hiện tượng văn học khi vừa bước vào nghề, là một trong năm nhà văn nữ lừng danh của miền Nam, từng viết nhiều tác phẩm nổi tiếng, có truyện ngắn được đưa vào giới thiệu trong sách giáo dục nhà trường, từng nắm trong tay báo chí và nhà xuất bản...
Đó lại là những câu chuyện dài cần ghi chép để kể lại...
 
                                                         Nguyễn Hữu Hồng Minh
                                            (Sài Gòn, 5/2025. Edit lại một bài viết cũ)
*
Xem loạt bài "Những gương mặt thời đại: Tình yêu, Cái chết & Quên lãng":
TÔ THÙY YÊN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ THEN CHỐT SÁNG TẠO:
https://www.facebook.com/share/p/14DvKAwwmrW/